Với sự phát triển mạnh mẽ của kỷ nguyên số, những tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về tinh thần tự học, học tập suốt đời, trọng dụng tri thức, đổi mới sáng tạo và phát triển con người càng thể hiện tầm nhìn vượt thời đại của Người, trở thành động lực tinh thần cho công cuộc phát triển đất nước trong thời đại mới.
Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương mẫu mực về tinh thần tự học, học tập suốt đời_Ảnh: Tư liệu
Tự học là nền tảng phát triển con người và dân tộc
Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương mẫu mực về tinh thần tự học, học tập suốt đời và tiếp thu tinh hoa tri thức nhân loại. Sinh ra trong hoàn cảnh đất nước bị thực dân đô hộ, điều kiện học tập vô cùng khó khăn, nhưng bằng ý chí phi thường, Người đã không ngừng học tập để tìm con đường cứu nước cho dân tộc.
Trong suốt hành trình bôn ba tìm đường cứu nước qua nhiều quốc gia, Chủ tịch Hồ Chí Minh vừa lao động kiếm sống, vừa học ngoại ngữ, nghiên cứu văn hóa, lịch sử, chính trị và tiếp thu tư tưởng tiến bộ của nhân loại.
Người có thể sử dụng nhiều ngoại ngữ, như tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Trung Quốc…, phần lớn được tích lũy bằng con đường tự học.
Chính quá trình ấy đã giúp Người hình thành tư duy độc lập, khả năng phân tích sâu sắc và bản lĩnh chính trị vững vàng để dẫn dắt cách mạng Việt Nam đi đến thắng lợi.
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: “Học hỏi là một việc phải tiếp tục suốt đời”. Theo Người, việc học không những ở trường lớp mà còn học trong thực tiễn cuộc sống, học từ nhân dân, học lẫn nhau và học từ chính công việc hằng ngày.
Quan điểm đó thể hiện tư duy giáo dục tiến bộ, vượt trước thời đại, rất phù hợp với xu thế xây dựng xã hội học tập và học tập suốt đời mà nhiều quốc gia đang theo đuổi.
Người cũng nhấn mạnh: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu”. Câu nói ấy không những phản ánh yêu cầu cấp bách của thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc mà còn mang ý nghĩa sâu sắc đối với thời đại kinh tế tri thức ngày nay.
Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số đang làm thay đổi căn bản mô hình sản xuất, quản trị và đời sống xã hội, tri thức và năng lực học tập trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh của mỗi quốc gia.
Không những đề cao tinh thần tự học, Chủ tịch Hồ Chí Minh còn đặc biệt coi trọng khoa học - kỹ thuật và tính sáng tạo. Ngay trong những năm đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, Người đã nhiều lần nhấn mạnh vai trò của cải tiến kỹ thuật, phát minh sáng kiến và ứng dụng khoa học vào sản xuất.
Người khẳng định: “Khoa học phải từ sản xuất mà ra và phải trở lại phục vụ sản xuất”. Đây là quan điểm mang tính thực tiễn sâu sắc, thể hiện tư duy phát triển dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.
Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, khoa học không phải là những tri thức xa rời thực tế mà phải gắn với đời sống nhân dân, góp phần nâng cao năng suất lao động, cải thiện đời sống của nhân dân và phát triển đất nước.
Trong thư gửi Đại hội Sinh viên Việt Nam lần thứ hai (năm 1958), Người căn dặn thanh niên “phải ra sức học tập khoa học và kỹ thuật”. Đối với đội ngũ trí thức, Người luôn thể hiện sự trân trọng và đánh giá cao vai trò của nhân tài đối với sự nghiệp kiến thiết quốc gia.
Người cho rằng: “Kiến thiết cần có nhân tài”. Tư tưởng trọng dụng trí thức và khuyến khích sáng tạo ấy vẫn giữ nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay.
Phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực then chốt để phát triển đất nước_Đồ họa: Thanh Hải
Từ tư tưởng Hồ Chí Minh đến những chủ trương đột phá về khoa học - công nghệ và giáo dục - đào tạo trong giai đoạn hiện nay
Hiện nay, đổi mới sáng tạo đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đang là nhiệm vụ trọng tâm đối với quốc gia trong cuộc cạnh tranh công nghệ toàn cầu.
Nắm bắt xu thế đó, Đảng và Nhà nước ta luôn đặc biệt quan tâm đến phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục - đào tạo, coi đó là động lực then chốt để phát triển đất nước.
Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị, về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược hàng đầu, là động lực chính để phát triển lực lượng sản xuất hiện đại, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và nâng cao năng suất lao động.
Nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu phát triển mạnh hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, Internet vạn vật và các công nghệ chiến lược khác.
Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22-8-2025, của Bộ Chính trị, về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo khẳng định giáo dục là quốc sách hàng đầu; yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo hướng mở, linh hoạt, hiện đại, hội nhập quốc tế và lấy người học làm trung tâm. Đặc biệt, Nghị quyết nhấn mạnh nhiệm vụ phát triển năng lực số, tư duy sáng tạo, kỹ năng tự học và học tập suốt đời cho người học.
Khơi dậy tinh thần tự học và đổi mới sáng tạo trong thế hệ trẻ
Thanh niên là lực lượng xung kích trong công cuộc chuyển đổi số và phát triển khoa học - công nghệ của đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà”. Người luôn đặt niềm tin lớn vào thế hệ trẻ và yêu cầu thanh niên phải không ngừng học tập, rèn luyện, cống hiến.
Trong thời đại AI phát triển mạnh mẽ, thế hệ trẻ Việt Nam đứng trước cơ hội lớn tiếp cận tri thức nhân loại, tham gia mạng lưới đổi mới sáng tạo quốc tế và khẳng định năng lực trên sân chơi công nghệ toàn cầu. Tuy nhiên, điều đó chỉ có thể trở thành hiện thực nếu thanh niên có tinh thần tự học mạnh mẽ, tư duy đổi mới sáng tạo và khát vọng cống hiến cho đất nước.
Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ con người học tập hiệu quả hơn thông qua các nền tảng học trực tuyến, hệ thống trợ lý ảo, phân tích dữ liệu học tập và cá nhân hóa nội dung giáo dục. Tuy nhiên, AI không thể thay thế ý chí học tập, tư duy phản biện và năng lực sáng tạo của con người.
Nếu lệ thuộc hoàn toàn vào công nghệ mà thiếu khả năng tư duy độc lập, con người có nguy cơ trở thành “người tiêu dùng công nghệ” thay vì “người làm chủ công nghệ”.
Do đó, cần khơi dậy mạnh mẽ trong thanh niên tinh thần tự học theo gương Chủ tịch Hồ Chí Minh, biến quá trình học tập thành nhu cầu tự thân và động lực phát triển.
Nhà trường cần chuyển mạnh từ phương pháp giáo dục truyền thụ một chiều sang phát triển năng lực sáng tạo, tư duy phản biện, kỹ năng số và khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn; xây dựng môi trường khuyến khích nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo trong học sinh, sinh viên; thúc đẩy liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và viện nghiên cứu; tạo điều kiện để thanh niên tiếp cận công nghệ mới và tham gia các dự án đổi mới sáng tạo phục vụ cộng đồng.
Bên cạnh đó, cần xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong các cơ sở giáo dục đại học; khuyến khích giảng viên, sinh viên nghiên cứu khoa học, phát triển sản phẩm công nghệ và khởi nghiệp sáng tạo.
Việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo, phòng thí nghiệm AI và không gian sáng tạo mở trong trường đại học sẽ góp phần thúc đẩy hệ sinh thái tri thức quốc gia.
Đặc biệt, giáo dục đại học cần đóng vai trò dẫn dắt trong việc hình thành công dân số có đạo đức, trách nhiệm xã hội và năng lực làm chủ công nghệ. Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra nhiều giá trị mới nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ bị lạm dụng nếu thiếu chuẩn mực đạo đức và định hướng nhân văn.
Việc hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo, phòng thí nghiệm AI và không gian sáng tạo mở góp phần thúc đẩy hệ sinh thái tri thức quốc gia_Ảnh: Internet
Xây dựng xã hội học tập và văn hóa đổi mới sáng tạo theo tư tưởng Hồ Chí Minh
Một trong những giá trị lớn trong tư tưởng Hồ Chí Minh là quan niệm học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập. Theo Người, học không có giới hạn về tuổi tác, nghề nghiệp hay vị trí xã hội. Mỗi người đều phải học thường xuyên để tiến bộ và phục vụ nhân dân tốt hơn.
Hiện nay, tri thức thay đổi nhanh chóng, vòng đời công nghệ ngày càng ngắn, vì vậy mỗi người lao động cần liên tục cập nhật kiến thức, kỹ năng mới để bắt kịp sự phát triển của yêu cầu công việc.
Để thực hiện điều đó, cần phát triển mạnh hạ tầng số, nền tảng học trực tuyến và kho học liệu mở; tạo điều kiện để mọi người dân được tiếp cận tri thức và công nghệ.
Đồng thời, cần thúc đẩy phong trào học tập suốt đời, nâng cao kỹ năng số cho người dân và thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền.
Bên cạnh đó, cần xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo trong toàn xã hội, khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám thử nghiệm và chấp nhận cái mới.
Đây cũng chính là tinh thần mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhiều lần nhấn mạnh khi nói về cải tiến kỹ thuật và phát huy sáng kiến trong lao động sản xuất.
Tư tưởng Hồ Chí Minh về tự học và đổi mới sáng tạo mang ý nghĩa thời đại sâu sắc trong bối cảnh công nghệ đang làm thay đổi toàn thế giới trên mọi lĩnh vực cuộc sống.
Việc triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW đã cụ thể hóa tư tưởng Hồ Chí Minh trong hoàn cảnh mới.
Đây không những là yêu cầu phát triển khách quan mà còn là động lực để Việt Nam bứt phá, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc./.
Lê Vũ, Giám đốc Trung tâm Học liệu và Truyền thông, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật, Đại học Đà Nẵng
Theo chuyên trang Hồ sơ sự kiện, Tạp chí Cộng sản